​سیمای بدقواره شهر ما

بدقوارگی و آشفتگی چنان بر شهرهای ما سایه افکنده که رها شدن از آن تلاش بسیار می خواهد و زمان طولانی. کافی است پا به خیابان بگذاری تا با انبوهی از رنگ ها، سنگ ها، شیشه ها، آجرنماها و بتن هایی روبرو شوی که نام بنا برخود دارند. بلندوکوتاه با خطوط افقی و عمودی نامتناسب و رنگ های ناهمگون. پنجره های نازیبا، ورودی ها و مصالح متنوع و… .این گوناگونی و ناهمگونی در سبک و شکل به اغتشاش انجامیده و شهرهایی بی هویت، غیرانسانی، ناهماهنگ و نابسامان را به شهروندان هدیه کرده است.

معماری شهرما دیگر هیچ نوع مشخصه ای را تداعی نمی کند و در واقع سازمان فضایی و محیط کالبدی شهر ، احجامی مکعب،تک عملکردی ،بدون دید و منظر و بدون سایه روشن های مناسب ، بدون نشانه و از این دست است.

بناها پیوستگی خود را نسبت به زمین ،آسمان و همجواری از دست داده اند و فضاها از میان آن سربرآورده اند. بافت شهری متشکل از احجام پراکنده ای است تهی از ارزش های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی که بحران هویت شهری و معماری را نمایان تر می سازد این در حالی است که مردم نیازمند تغییرات در شهرها هستند. روحیه افسرده آنها نیاز به تنوع رنگ، فضا و محیط دارد و در صورت بی توجهی به آن ،فضاهای شهری ما روز به روز خموده تر و غمگین تر می شود و نتیجه ،بی تفاوتی مردم نسبت به محیط پیرامونشان است.

بخشی از این مشکل به سیاست های ساخت و ساز وزارت مسکن و شهرداری ها برمی گردد و بخشی دیگر به ساختار مالکیت زمین در شهر و ساختار سرمایه در گردش.

سیمای شهر با وجود آن که نخستین جلوه از شهر است که در ذهن و حافظه شهروندان باقی می ماند اما سال هاست که از چشم برنامه ریزان و و مدیران شهری دور مانده است و هنوز برنامه جامعی برای آن وجود ندارد.

این در حالی است که شهرهای گذشته ما با ساختار و بافت های همگون و نسبتا سنتی ،مطابق با شرایط اقلیمی، نیازها و عقاید مذهبی مردم شکل گرفته بودند و نوعی تعادل و توازن میان صورت و محتوا وجود داشت. بنایی وجود نداشت که ازساخت فرهنگی و عقیدتی مردم و شهروندان و کالبد و بدنه شهر تاثیر نگیرد. اما امروز روند شتابان تغییرات دنیای مدرن در عرصه های اقتصادی، اجتماعی ،فرهنگی و معماری از یک سو و سیل ایده ها و طرح های جدید در طراحی و معماری از سوی دیگر موجب شده که سیمای امروز شهر ما نه آن همانگی و هم سنخی گذشته را حفظ کرده و نه ترکیب موزون و ساختار تعریف شده و معنا دار مدرن در آن پرورش یافته باشد.

میادین مهم و تقاطع ها فضاهای باارزش شهر محسوب شده و تنفس گاه های شهری به شمار می روند بنده معتقدم هنوز به طراحی درست این فضاها با توجه به عملکردشان توجهی نمی شود

یک گروه با تخصص شهرسازی ،معماری،جغرافیا ،محیط زیست و برنامه ریزی شهری باید کاربری شهر را تعیین و مشخصات شبکه ها ،رابطه بین بناها ،معابر، عرض و طول و ارتفاع ساختمان ها را در طرحی جامع مشخص کنند و بر اساس آن تراکم هر منطقه تعریف شود .در حالی که بی توجهی شهرداری ها به این موضوع نه تنها موجب به هم خوردگی سیمای شهری بلکه موجب تراکم جمعیتی ساکن در محلات و به تبع آن افزایش نیاز به خدمات آموزشی، بهداشتی و شهری به ویژه آب، برق و فاضلاب می شود که در طرح محاسبه نشده و سیستم شهری را دچار مشکل می کند.

ایجاد عناصر فرهنگی در شهر و محلات و توجه به عناصر دیگر تشكیل دهنده هویت شهر از جمله نما و منظر شهری در ایجاد این تعلق بسیار مؤثرهست.

سیما و منظر شهری مقولهای است كه در شهركمتر مورد توجه قرار گرفته است به نحوی كه هر روز در گذر از معابر شهر و با نگاهی به اطراف میتوان پریشان حالی سیمای شهری كه بخشی از هویت شهر را شكل میدهد مشاهده کرد. ناهماهنگی بین ابعاد و ارتفاع ساختمانها، استفاده از الگوهای طراحی و مصالح و رنگ معابر متفاوت و ناهمگون در عناصر دخیل در سیمای شهر، نماهای ساختمان های مغشوش و ناهمخوان با یكدیگر، از جمله مصادیق این موضوع هستند كه چهرهای نازیبا و آشفته به مرکز استان بخشیده اند. دستگاههای متولی این امر یا در اثر غفلت و یا به خاطر درگیری با مسائل دیگری كه اولویت بیشتری برای آنها دارند از ساماندهی سیما و منظر شهر و هویت بخشی به آن چشم پوشیدهاند به نحوی كه اكنون امور مربوط به سیما و نمای ساختمانها و تصمیمگیری درخصوص آن را سلایق مالكان و سازندگان این بناها تعیین میكند حال آنكه همه شهروندان خواسته یا ناخواسته، در معرض سیما و منظر فضاهای شهری قرار دارند و از آن تأثیر میپذیرند. درواقع میتوان گفت كه نماهای شهری بخشی از حوزه عمومیاند كه به وسیله بخش خصوصی بدون نظارت ایجاد میشوند و این بنیادیترین نقد بر وضعیت موجود نماهای شهر تهران است."

در حالی که بنا بر تعریف متخصصان، شهر زیبا، شهری است که در آن بین سه عنصر انسان، طبیعت و کالبد شهر تعادل ایجاد شود ،این تعادی در فضای شهری ما کمتر دیده می شود . زندگی شهری نوعی اضافه بار اطلاعاتی برای افراد ایجاد می کند که استرس آور است و خستگی و ذهنی و نبود تمرکز حواس را موجب می شود در حالی که با استفاده از مناظر طبیعی و زیبایی های نهفته در شهرها تا حدود زیادی می توان از این فشارها کاست.

نابسامانی سیمای شهری ناشی از دو مشکل نبود طرح های بالادست و ناکارامدی یا نبود مصوبات قانونی میباشد و ایجاد طرح های کلان و برنامه هماهنگ و مدون در این زمینه و تهیه راهکارهای اجرایی و ضوابط و قوانین لازم و همچنین ایجاد ساختار مناسب برای اجرای قوانین از مواردی است که باید مورد توجه مسئولان شهری قرار گیرد.

در بندهای 1و 27 ماده 55 قانون شهرداری ها ،شهرداری موظف به ایجاد خیابان ها ، کوچه ها ،میدان ها، باغ های عمومی مجاری آب و توسعه معابر در حدود قوانین موضوعه و هرگونه اقدامی است که در حفظ نظافت و زیبایی شهر موثر است.

در ماده 23 قانون نوسازی و عمران مصوب 1347 هم اختیار نظارت بر طرز استفاده از اراضی داخل محدوده و حریم شهر از جمله تعیین تعداد طبقات ، ارتفاع و نماسازی و کیفیت ساختمان ها بر اساس نقشه جامع شهر و منطقه بندی آن بارعایت ضوابطی که از سوی شورای عالی شهرسازی تعیین و توسط وزارت کشور ابلاغ می شود بر عهده شهرداری ها گذاشته شده است بنابراین شهرداری ها با استفاده از اختیارات فوق مکلف به برنامه ریزی برای دستیابی به سیمای شهری مناسب و هماهنگ هستند .

شهرداری به دلیل مسایل جدی که با آن مواجه است و حجم بالای کار به سیمای شهر به عنوان الویت اول نگاه نمی کند وقتی فروش تراکم و تغییر کاربری رویه ای برای کسب درآمد شهرداری شد در عمل سیما و منظر شهری دچار مساله شد

بند"ب" ماده 137 برنامه سوم توسعه اقتصادی ، اجتماعی کشور، وزارت مسکن و شهرسازی را موظف کرده است تا ابزارها و راهکارهای قانونی ساماندهی سیمای شهری را ایجاد کند اما این وظایف در اجرا با موانعی روبرو بوده اند .

توجه به تنوع نور و رنگ در سیمای شهری،حفاظت و بهسازی بافت ها و بناهای با ارزش تاریخی و طراحی الگوهای مناسب ساماندهی منظر شهر از جله اقدامات زیباسازی هستند که لازم هست از طرف شهرداری اقدام شود.

از جمله موانع مذکور متاسفانه نبود مقرراتی جامع به عنوان راهنمای طراحی و شهرسازی در زمینه نظارت و ساماندهی به ساخت و ساز و نمای شهری (مجموعا عدم توجه به طراحی شهری) از سوی وزارت مسکن و شهرسازی وبی توجهی شهرداری به آن سبب شده است که امر ساخت و بازسازی ساختمان ها ، معابر، میدان ها ، یادمانها و فضاهای سبز عمومی بدون هیچ الگو و معیاری طراحی و ساخته شود که در نهایت آشفتگی و ناهماهنگی سیمای شهری را به دنبال داشته است.

مانع دیگر همچنین نبود طرح های فرادست و جامع نگر و طرح های کلان توسعه شهری با توجه به فرهنگ بومی، وضعیت اقلیمی، فعالیت اقتصادی، تحرک اجتماعی و با توجه به الگوی سنتی و سازگار از دیگر موانع ساماندهی سیمای شهری میباشد.

دیوان سالاری گسترده با جهت گیری های متضاد نیز مانعی دیگر هست که سبب شده هر دستگاه اجرایی به نفع خود در سیمای شهر دخل و تصرف کند و ذهنیت و منافع خود را به سیمای شهر تحمیل کرده و رابطه ساختاری و بافت بدنه شهر را بر هم زده و شهروندان و کاربران شهری را با گرفتاری و نابسامانی مواجه سازد.

ناآگاهی شهروندان و کاربران اقتصادی، اجتماعی شهری از حق خود را نسبت به دخالت، نظارت و مشارکت در روند طراحی و ساخت و سار شهری را نیز از دیگر موانع این راه دانسته و این مردم و شهروندان هستند که می توانند با حضور فعال خود و اعمال نظارت و یا انتخاب در مقابل دخل و تصرف های نادرست در سیمای شهر از هویت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خود دفاع و رابطه سیما و محتوا را به شکلی متعالی در شهر برقرار سازند و حفظ کنند.

آنچه به شهر هویت میبخشد وابسته به برداشتهایی است که ساکنان شهر از محیط اطراف خود دارند؛ بدین معنی که مفهوم هویت با کیفیت زندگی در شهر ارتباط دارد. شهر از دو بخش کلی تشکیل میشود. حوزه خصوصی و حوزه عمومی زندگی دو بخش کلان هر شهر هستند. در شهر اردبیل به علت اینکه اهمیتی کمی، به نسبت جمعیت ساکن در آن، به حوزه عمومی داده شده است، گاهی به نظر میرسد که حوزه عمومی تکههایی باقیمانده از حوزه خصوصی است که هیچ معنا و مفهومی را به ذهن متبادر نمیکند. چنین به نظر می رسد که فضاهای شهری زندگی مانند میدانها، خیابانها، پارکها و… در میان متولیان خصوصی زندگی شهری، به فراموشی سپرده شدهاست!

به طوری که این گونه به ذهن میرسد که در فضاهای شهری ما، اول ساختمانها ساختهمیشوند و بعد آنچه که باقی میماند، فضاهای شهری است! در این صورت چطور میتوان به زیباسازی فضایی که بدون تعریف خاصی ایجاد شده، پرداخت؟

راه حل برون رفت از این وضعیت تدوین اصول و ضوابط و مقررات نما و منظر شهری براساس ویژگیهای فرهنگی، اقلیمی و كاركردی مناطق مختلف شهر،نظارت بر نماسازی ساختمانها به منظور جلوگیری از ایجاد نماهای ناهمخوان و مغشوش با اساس ضوابط مصوب،استفاده از تشكلهای حرفهای به عنوان بازوهای اجرایی شهرداری جهت كنترل ضوابط نماهای شهری و فرهنگسازی و آموزش دست اندركاران ساختوساز و صاحبان حرف و شهروندان درخصوص اصول و ضوابط نماسازی می باشد .

ساماندهی نماهای شهری اردبیل با اولویت نماهای فرسوده، و محلات با ساخت و ساز نامناسب و غیرکارشناسانه اطراف شهر و مرکز شهر و خیابانها و محورهای اصلی شهر،زیباسازی محیط شهری با استفاده گسترده و اصولی از رنگ و نور و دیگر مصالح و ابزارهای نوین، از جمله رنگآمیزی فضاها، جدارهها و مبلمان شهر به صورت گسترده در هماهنگی با محیط جهت ایجاد حس امید و آرامش در شهروندان و ایجاد تعادل در منظر خیابان با استفاده از رنگهای مناسب برای ساختمانها و واحدهای تجاری و اداری در لبههای اصلی شهر از جمله راه حل ها میباشد.

استفاده از نقاشی دیواری و کارهای گرافیکی در بدنه خیابانها، پیادهروها، میدانها و پاركها جهت جذابیتبخشی به چهره شهر، بكارگیری سنگ در بهسازی و نوسازی پاركها، میادین، پیادهراهها با هدف افزایش زیبایی و بالا بردن كیفیت عناصر و پایداری و ماندگاری آنها،نورپردازی فضاهای شهری اردبیل متناسب با ویژگیهای محیطی وبالا بردن حس تعلق شهروندان به شهر و فضاهای تاریخی و یادمانی با ایجاد زمینههای مشاركت و همكاری آنها در اداره شهر را از اقدامات اساسی در ایجاد سیمای مناسب شهری است که لازم است در برنامه آتی شورای محترم شهر از الویتهای اصلی باشد.

حفاظت و بهسازی بافتها و بناهای با ارزش فرهنگی و تاریخی، از جمله تهیه طرحهای موضعی ساماندهی بافتهای تاریخی محلات شهر و نیز بافتهای فرسوده محلات اطراف شهر، تدوین ضوابط و مقررات ملاك عمل، تعریف و احیای محورهای تاریخی شهر، احیاء بناهای با ارزش تاریخی در داخل بافت قدیمی و جلب مشاركت مالكان و بخش خصوصی برای بازسازی و نوسازی بافتها و محلات قدیمی با ارائه تمهیداتی نظیر بخشودگی در عوارض ساختوساز و … از دیگر مواردی است که برای حفاظت از بافت تاریخی شهر لازم هست اجرا شود.

نیکروز فروزنده قوجه بیگلو

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد پارسآباد (گروه معماری)

اخبار مرتبط

دیدگاه‌ها